Kafka's stelling

Vastberaden kondigt ons staatshoofd de algehele lockdown af. Om het nieuwe virus te beteugelen, zal het land een strijd moeten leveren. We zullen alles op alles zetten, opdat niemand onnodig eraan sterft. Wij zijn blij met de daadkracht. We zullen niet opgeven. Wij doen mee! Over een maand is het voorbij.

Twee maanden later blijkt het discours veranderd. We zijn ons ervan bewust geworden dat we tienduizend doden per jaar kunnen voorkomen. Om besmettelijke aandoeningen daadwerkelijk uit te wissen, moeten we sociale onthouding langer volhouden. Zolang we nieuwe griepvirussen tijdig blijven indammen, hoeven mensen niet onnodig te sterven. Om te voorkomen dat ouderen soortgelijke griepen oplopen, besluiten we de lockdown permanent te handhaven.

Met deze scenarioschets wil ik illustreren wat Franz Kafka bedoelt met dit citaat: “Er is maar één ziekte, niet meer, en die ene ziekte wordt door de medische wetenschap blindelings nagejaagd als een dier door eindeloze bossen.” Eerst zal ik de grondstemming van de geneeskunde onderzoeken. Vervolgens plaats ik die in een filosofisch perspectief, dat ik ten slotte zal toepassen op het lockdownscenario.

Voor de geneeskunde is het gezonde leven het hoogste goed. Dit betekent dat medische besluitvorming wordt gestaafd met de vraag wat het gezondst is. Wat ongezond is, is per definitie slecht. Dit wil ik niet aanvechten, maar ik wil laten zien dat dit een stilzwijgende aanname is. Vandaar noem ik postulaat 1: Gezond is goed. Vervolgens veronderstelt de geneeskunde dat gezondheid wordt bepaald door fysiologische functie. Een ongezond lichaam is een dat niet functioneert. Daarom postulaat 2: Ziekte is disfunctie. Om ten slotte de functie te herstellen, hanteert de geneeskunde een reductionistisch principe: Wat wij willen begrijpen, moeten we op lagere schaal doorgronden. Postulaat 3: Functie is reductie. Deze drie postulaten vormen de grondstemming van de medische beroepsgroep.

Uit de retoriek van de opleidingen blijkt hoezeer deze postulaten zijn doordrongen in geneeskunde. In Rotterdam begint het curriculum met het vak De Gezonde Mens, waarmee het gezonde leven in de opleiding letterlijk voor alles wordt gesteld. In Utrecht heet het eerste vak Vorm en Functie, suggererend dat de medische wetenschap hoofdzakelijk op functie moet zijn gericht. Ziekte is immers disfunctie. In Leiden beginnen propedeutici met een prachtig reductionistisch tricolon: Van mens tot cel, Van cel tot molecuul, Van basis tot homeostase. Quod erat demonstrandum.

Voor de filosoof is gezondheid niet noodzakelijkerwijs het hoogste goed. Ook ongezonde mensen kunnen nadenken over de samenhang van het al. Als Plato beweert dat wijsbegeerte “een oefening in sterven” is, hebben zieken misschien juist een voorsprong. Ziekte nodigt uit tot dieper nadenken en de grenzen van het mens-zijn verkennen. Ziekte kan een doorkijkluik vormen tot jezelf, de wereld, het leven en de dood.

Een patiënt met kanker heeft recht op alle mogelijke behandelingen. A fortiori, hij wordt stilzwijgend geacht om zich tot het uiterste in te zetten, bijvoorbeeld met operaties, chemokuren en experimentele behandelingen. “Do not go gentle into that good night”, zoals Dylan Thomas dicht. “Rage, rage against the dying of the light.” Wij vechten tegen kanker tot de dood intreedt.

Kafka houdt ons met het citaat een spiegel voor. Hebben we goed erover nagedacht wat het effect ervan is om iemands laatste jaren te transformeren tot een militaire operatie tegen ziekte? Scheppen we niet te veel hoop? Zetten we onze zinnen überhaupt niet te veel op het gezonde leven? Artsen in witte jassen gaan als geüniformeerde soldaten naar hun “avonddienst” (ook zo’n legerwoord) in de strijd tegen ziekte. Wij zijn blij dat ze onze levens redden. Maar, vraagt de filosoof, wie heeft wie de oorlog verklaard?

Volgens het bovenstaande perspectief hoeven we niet altijd verongelijkt te zijn over besluiten die slecht zijn voor de gezondheid. We moeten ons ervan bewust zijn dat we niet alle gezondheid onder controle hebben en dat dat niet per definitie slecht is. Er zijn namelijk meer grondstemmingen dan de drie postulaten die ik heb genoemd. Wat Kafka wilde zeggen, is dat de dood is inherent aan het leven en het bijbehorende verdriet misschien ook.

Het is denkbaar dat de medische wetenschap ons ooit aanraadt om permanent in lockdown te gaan vanwege bevordering voor de volksgezondheid. In dat geval kunnen we het bovenstaande perspectief gebruiken om ons te beraden. Welke geneeskundige grondstemming ligt aan dat advies ten gronde? Op welke andere manieren kunnen we dat bekijken? Wat zou Kafka hierover gezegd hebben?